OVP Aydın için ne söylüyor?

Elimizde büyük bir potansiyel var, fakat fırsatlar kendiliğinden yatırıma dönüşmeyecek

Türkiye’nin 2027-2029 dönemine ilişkin Orta Vadeli Programı açıklandı. Belgede enflasyondan büyümeye, ihracattan turizme kadar birçok hedef var. Peki bütün bunlar Aydın için ne anlama geliyor?

Önce şu ayrımı yapmak gerekiyor: OVP, Aydın’a özel hazırlanmış bir kalkınma programı değil. Dolayısıyla belgede “Aydın’a şu yatırım yapılacak, şu kadar kaynak ayrılacak” denilmiyor. Ancak devletin önümüzdeki üç yıl boyunca hangi alanlara öncelik vereceğini gösteriyor.

Tarım, gıda, yenilenebilir enerji, madencilik, turizm, teknoloji, ihracat ve KOBİ’lerin dönüşümü programın öne çıkan başlıkları arasında. Bunların neredeyse tamamı Aydın’ın ekonomik yapısıyla doğrudan ilgili.

Bu nedenle yeni OVP, Aydın için önemli fırsatlar barındırıyor. Fakat aynı programın satır aralarında ciddi riskler de var. Finansmana erişim zorlaşabilir, vergi ve SGK denetimleri sıkılaşabilir, kamu harcamaları daralabilir. İklim, su ve çevre sorunları çözülmeden tarım ve enerji yatırımlarının büyütülmesi ise yeni sorunlara yol açabilir.

Kısacası Aydın’ın önünde açık bir kapı var. Ancak o kapıdan geçmek için yalnız potansiyel sahibi olmak yetmiyor. Hazır proje, ortak hareket ve güçlü bir yerel irade gerekiyor.

Ekonominin önümüzdeki üç yılı

Program, Türkiye ekonomisinin 2026’da yüzde 3,3 büyüyeceğini, büyümenin 2027’de yüzde 4,2’ye, 2028’de yüzde 4,6’ya ve 2029’da yüzde 5’e çıkacağını öngörüyor.

Enflasyonun ise 2026 sonunda yüzde 28,4’ten 2027’de yüzde 21’e, 2028’de yüzde 13,5’e ve 2029’da yüzde 9’a düşürülmesi hedefleniyor.

İhracatın 282 milyar dolardan 316 milyar dolara, turizm gelirlerinin 65 milyar dolardan 78,5 milyar dolara yükselmesi bekleniyor.

Bunlar olumlu hedefler. Fakat hedeflerin tutması bazı önemli şartlara bağlı. Enerji fiyatlarının düşmesi, döviz kurunun kontrol altında kalması, dış pazarlarda ciddi bir daralma yaşanmaması ve özel sektörün yeniden yatırım yapmaya başlaması gerekiyor.

Aydın’ın önündeki fırsatları ve riskleri de bu şartlarla birlikte değerlendirmek lazım.

Aydın’ın en güçlü yanı: Üretebilme kabiliyeti

Aydın yalnız bir tarım kenti değil. Tarım, turizm, enerji, madencilik, sanayi ve hizmet sektörlerini aynı anda barındıran bir ekonomik yapıya sahip.

Bir tarafta incir, zeytin, kestane, pamuk, çilek, narenciye ve hayvancılık var. Diğer tarafta Kuşadası ve Didim gibi iki önemli turizm merkezi bulunuyor. Germencik ve çevresinde jeotermal enerji, Çine’de madencilik, Söke ve Nazilli’de tarıma dayalı sanayi öne çıkıyor.

Bu çeşitlilik Aydın’ın en güçlü taraflarından biri. Çünkü kent tek bir sektöre bağımlı değil. Tarımda yaşanan kayıp turizmle, turizmdeki durgunluk sanayi veya enerji yatırımlarıyla bir ölçüde dengelenebilir.

Aydın’ın İzmir, Denizli ve Muğla’ya yakınlığı da önemli bir avantaj. Otoyol bağlantıları, limanlara erişim ve bölgesel pazarların ortasında bulunması, üretilen ürünlerin taşınmasını ve pazarlanmasını kolaylaştırıyor.

Fakat bütün bu avantajlara rağmen Aydın’ın temel bir sorunu var: Çok şey üretiyor ama ürettiği değerin tamamını kendisi kazanmıyor.

Ürün Aydın’dan çıkıyor, büyük kazanç başka yerde kalıyor

İncir, zeytin, kestane, pamuk veya maden üretmek önemlidir. Fakat asıl kazanç çoğu zaman ham üründe değil, ürünü işlemek, markalaştırmak ve son tüketiciye ulaştırmaktadır.

Aydın’da yetişen bir ürün başka bir şehirde işleniyor, başka bir şirketin markasıyla paketleniyor ve çok daha yüksek fiyatla satılıyorsa üretimin asıl katma değeri Aydın’da kalmıyor.

Yeni OVP tam da bu noktada Aydın’a bir fırsat sunuyor. Program yüksek katma değerli üretimi, tarıma dayalı sanayiyi, markalaşmayı, teknoloji kullanımını ve ihracatı desteklemeyi amaçlıyor.

Aydın’ın bundan sonraki hedefi daha fazla incir, zeytin veya kestane üretmekten ibaret olamaz. Bu ürünlerden daha fazla gelir elde etmenin yolunu bulmamız gerekiyor.

İnciri yalnız kuru meyve olarak değil, sağlıklı atıştırmalık, fonksiyonel gıda veya farklı gıda ürünleri içinde değerlendirebiliriz. Zeytin ve zeytinyağından kozmetik ve doğal bakım ürünleri üretilebilir. Kestane işlenebilir, paketlenebilir ve güçlü bir bölgesel markaya dönüştürülebilir.

Zeytin posası, incir atıkları, pamuk ve hayvancılık yan ürünleri de çöpe giden malzeme olarak görülmemeli. Bunlardan enerji, gübre, yem, kozmetik veya sanayi hammaddesi üretilebilir.

OVP’nin tarımsal yan ürünleri ekonomiye kazandırma hedefi Aydın açısından kağıt üzerinde kalan bir cümle olmamalı. Bu alan, doğrudan yatırım dosyasına dönüştürülebilir.

Akıllı tarım Aydın için gerçek bir fırsat

Program tarımda teknoloji, veri, yapay zekâ, sensör sistemleri ve hassas üretim uygulamalarını öne çıkarıyor.

Bunlar kulağa biraz uzak kavramlar gibi gelebilir. Oysa çiftçinin günlük hayatına doğrudan dokunan uygulamalardan söz ediyoruz.

Toprağın ne zaman sulanacağı, hangi bölgede hastalık başladığı, ne kadar gübre kullanılacağı ve ne kadar ürün alınabileceği sensörler ve dijital sistemlerle takip edilebilir. Böylece hem maliyet hem de su tüketimi azaltılabilir.

Aydın, sahip olduğu farklı ürün çeşitleri nedeniyle akıllı tarım uygulamaları için pilot il olabilir. Bunun için üniversitenin, üretici birliklerinin, ziraat odalarının ve teknoloji şirketlerinin ortak çalışması gerekiyor.

Aydın Adnan Menderes Üniversitesi bünyesinde veya üniversitenin öncülüğünde bir Tarım Teknolojileri ve Veri Merkezi kurulabilir. Bu merkez yalnız akademik çalışma yapan bir birim değil, çiftçiye tarlada çözüm sunan bir yapı olmalıdır.

Çiftçinin kullanamadığı teknoloji vitrin süsünden öteye gitmez. Bu nedenle sistem basit, ulaşılabilir ve ekonomik olmak zorunda.

Jeotermal enerji: Hem büyük güç hem ciddi risk

OVP, enerjide dışa bağımlılığı azaltmayı ve yenilenebilir enerji yatırımlarını artırmayı hedefliyor. Aydın bu alanda Türkiye’nin en güçlü illerinden biri.

Fakat jeotermali yalnız elektrik üretimi olarak görmek büyük bir eksiklik olur.

Jeotermal enerjiyle sera ısıtılabilir, tarımsal ürün kurutulabilir, konutlara ısı sağlanabilir, termal sağlık turizmi geliştirilebilir. Soğuk hava, paketleme ve gıda işleme tesislerinin enerji ihtiyacında da kullanılabilir.

Özellikle jeotermal ısıtmalı organize tarım bölgeleri Aydın için büyük bir fırsattır. Üretim, kurutma, işleme, paketleme ve depolama aynı bölgede toplanabilir. Böylece maliyetler düşerken ürün kaybı azalır ve ihracata uygun üretim artar.

Ancak burada görmezden gelemeyeceğimiz bir gerçek var.

Jeotermal tesislerin çevreye, tarım alanlarına, havaya ve suya etkisi yıllardır tartışılıyor. Aydın’da toplumun önemli bir bölümünde bu konuda ciddi bir güvensizlik oluşmuş durumda.

Yeni yatırımlar çevresel denetim güçlendirilmeden artırılırsa ekonomik fırsat toplumsal çatışmaya dönüşebilir.

Çözüm jeotermalden vazgeçmek veya çevresel kaygıları küçümsemek değil. Bağımsız, sürekli ve şeffaf bir ölçüm sistemi kurmaktır. Hava, su, toprak ve tarımsal ürün ölçümleri düzenli olarak yapılmalı, sonuçlar herkesin ulaşabileceği şekilde yayımlanmalıdır.

Enerji üretmek ile tarımı ve insan sağlığını korumak arasında tercih yapmak zorunda değiliz. Doğru teknoloji ve gerçek denetimle ikisini birlikte yürütmek mümkün.

Turizmde hedef daha fazla kişi değil, daha fazla değer olmalı

Program, Türkiye’nin turizm gelirini 2029 yılında 78,5 milyar dolara çıkarmayı hedefliyor. Kuşadası ve Didim’e sahip Aydın açısından bu önemli bir büyüme alanı.

Fakat Aydın’ın turizm meselesine yalnız turist sayısı üzerinden bakmaması gerekiyor.

Kuşadası’na gelen kruvaziyer yolcusu limandan inip Efes’e gidiyor, sonra yeniden gemisine dönüyorsa Aydın bu hareketten hak ettiği ekonomik payı alamıyor. Didim’e gelen turist yalnız deniz, kum ve güneşle sınırlı bir tatil yapıyorsa kentin diğer ilçeleri bu gelirden yararlanamıyor.

Aydın’ın elinde Afrodisias, Tralleis, Nysa, Magnesia, Milet, Priene ve Didyma gibi çok güçlü tarihî değerler var. Buna termal kaynakları, yöresel mutfağı, köyleri, doğal alanları ve bisiklet rotalarını da ekleyebiliriz.

Kıyı turizmiyle iç kesimleri birbirine bağlayabilirsek turistin kentte kalış süresi uzar. Turizm geliri yalnız Kuşadası ve Didim’de değil, Karacasu’dan Çine’ye, Sultanhisar’dan Nazilli’ye kadar daha geniş bir alana yayılır.

Burada mesele yeni bir slogan bulmak değil. Ulaşımı, rehberliği, tanıtımı ve satış noktalarını birlikte planlayan gerçek turizm rotaları oluşturmaktır.

Çine’nin madenleri ham madde olarak gitmemeli

OVP kritik ve stratejik minerallerde yerli üretim ve işleme kapasitesini artırmayı hedefliyor. Bu başlık Çine ve çevresi açısından önemli.

Aydın’ın maden zenginliğinin yalnız çıkarılıp başka bölgelere veya ülkelere gönderilmesi kente sınırlı gelir bırakır.

Feldspat ve kuvars gibi kaynakların işlenmesi, ileri seramik, cam, yalıtım, elektronik ve farklı sanayi ürünlerinde kullanılması gerekir. Madencilikten sanayiye geçildiğinde daha fazla nitelikli istihdam ve daha yüksek ihracat geliri elde edilebilir.

Elbette burada da çevre konusu ihmal edilemez. Madencilik faaliyetlerinin suya, tarım alanlarına, ormanlara ve yerleşim bölgelerine etkisi şeffaf biçimde denetlenmelidir.

Aydın’ın kalkınması doğal kaynakların kontrolsüz biçimde tüketilmesi anlamına gelmemeli. Asıl hedef, kaynakları daha yüksek değer üreterek ve çevresel sınırları koruyarak kullanmak olmalıdır.

KOBİ’ler destek alabilir ama önce hazır olmalı

Aydın ekonomisinin önemli bir bölümü küçük ve orta ölçekli işletmelerden oluşuyor. Bu yapı girişimcilik ve istihdam açısından değerli. Fakat teknoloji yatırımı, finansman, ihracat ve kurumsallaşma söz konusu olduğunda küçük ölçek dezavantaja dönüşebiliyor.

OVP’de Kredi Garanti Mekanizmasının genişletilmesi, Devlet Destekli Alacak Sigortasının güçlendirilmesi ve işletme sermayesine yönelik yeni finansman imkânları öngörülüyor.

Özellikle vadeli çalışan işletmeler için alacak sigortası son derece önemli. Çünkü birçok şirket kârlı görünmesine rağmen parasını zamanında tahsil edemediği için sıkıntıya düşüyor.

Ancak destek açıklanması, her işletmenin otomatik olarak o kaynağa ulaşacağı anlamına gelmiyor.

Mali kayıtları düzenli olmayan, şirket hesabıyla şahsi hesabını ayırmayan, gerçek maliyetini bilmeyen veya proje hazırlayamayan işletmeler desteklerden yararlanmakta zorlanabilir.

Aydın’da işletmelere finansman, ihracat, dijitalleşme, enerji verimliliği ve proje hazırlama konularında tek noktadan yardımcı olacak bir KOBİ Dönüşüm Ofisine ihtiyaç var.

En büyük tehdit su meselesi

Aydın için program döneminin en ciddi tehdidi kuraklık ve su sorunudur.

Tarımda üretimi artırmak kolay bir hedef gibi görünüyor. Fakat kullanılabilir su miktarı azalırken aynı ürün desenini sürdürerek üretimi kalıcı biçimde artırmak mümkün değil.

Büyük Menderes Havzası üzerindeki kirlilik baskısı, tarımsal sulamadaki kayıplar ve yer altı sularının kullanımı yalnız çevre sorunu değildir. Aydın ekonomisinin geleceğini ilgilendiren temel meseledir.

Pamuk, mısır ve bazı yem bitkileri gibi yüksek su isteyen ürünlerin hangi bölgelerde ve ne ölçüde üretilebileceği yeniden değerlendirilmelidir. Ürün planlaması yalnız piyasa fiyatına göre değil, su kapasitesine göre yapılmalıdır.

Aydın’ın ayrıntılı bir su bütçesine ihtiyacı var. Hangi havzada ne kadar su bulunduğu, hangi ürünün ne kadar su tükettiği ve kuraklık şartlarında hangi üretimin sürdürülebileceği açık biçimde ortaya konulmalıdır.

Su yönetilemezse tarım teknolojisine, markalaşmaya veya ihracata yapılan yatırımların önemli bölümü anlamını kaybedebilir.

Sıkı para politikası işletmeleri zorlayabilir

OVP enflasyon düşene kadar para politikasındaki sıkı duruşun devam edeceğini söylüyor. Bunun açık anlamı, kredi maliyetlerinin kısa sürede rahatlamayabileceğidir.

Aydın'daki tarım, turizm, perakende ve hizmet işletmelerinin gelirleri çoğu zaman mevsimseldir. Gelirin yılın belirli aylarında yoğunlaşması, yüksek faiz dönemlerinde nakit akışını daha da zorlaştırır.

İşletmeler yalnız kredi faizine bakmamalı. Kredinin vadesi, geri ödemesiz dönemi, yatırımın ne zaman gelir üretmeye başlayacağı ve tahsilat süresi birlikte hesaplanmalıdır.

Ucuz kredi yakında gelir düşüncesiyle plansız yatırım yapmak önümüzdeki dönemin en tehlikeli hatalarından biri olabilir.

Vergi ve SGK denetimleri sıkılaşacak

Programın gerçekleşme ihtimali en yüksek bölümlerinden biri kayıt dışılıkla mücadeledir.

Vergi denetimlerinde yapay zekâ ve büyük veri kullanılacak. Banka hareketleri, faturalar, beyannameler, SGK kayıtları ve farklı kurumlardaki bilgiler karşılaştırılacak. Hasılat ve kayıt dışı ücret denetimleri artırılacak.

Bu durum işini doğru yapan işletmeler için olumlu olabilir. Çünkü kayıt dışı çalışanlarla düzenli vergi ödeyen işletmeler arasındaki haksız rekabetin azalması gerekir.

Fakat muhasebesi düzensiz, şahsi ve ticari harcamaları birbirine karışmış veya çalışanlarını eksik bildiren işletmeler açısından ciddi risk var.

Aydın’daki şirketlerin denetim gelmesini beklemeden kendi iç kontrollerini yapması gerekiyor. Satış, tahsilat, stok, personel, banka ve fatura kayıtları birbiriyle uyumlu hâle getirilmeli.

Önümüzdeki dönem “denetim olduğunda evrak bulma” dönemi olmayacak. Devlet, verileri önceden eşleştirerek riskli gördüğü mükellefi belirleyecek.

Kamu tasarrufu yerel ekonomiyi etkileyebilir

OVP, verimsiz kamu harcamalarının azaltılmasını ve satın almaların daha sıkı denetlenmesini öngörüyor.

Bu politika doğru uygulanırsa kamu kaynaklarının boşa harcanmasını önler. Fakat kamuya iş yapan yerel işletmeler, organizasyon firmaları, hizmet sağlayıcıları ve medya kuruluşları açısından gelir kaybı da oluşturabilir.

Özellikle kamu reklamı ve tanıtım gelirlerine fazla bağımlı yerel medya kuruluşlarının önümüzdeki dönemde özel sektör müşterilerini, aboneliklerini, prodüksiyon hizmetlerini ve dijital gelirlerini artırması gerekiyor.

Kamu tasarrufunun yalnız küçük yerel tedarikçiler üzerinde uygulanması ise adil olmaz. Tasarrufun etkili olabilmesi için büyük ve küçük bütün harcama alanlarının aynı ölçüde denetlenmesi gerekir.

Aydın’ın zayıf noktası ortak hareket edememek

Aydın’ın çok önemli ekonomik değerleri var. Fakat tarım ayrı, turizm ayrı, enerji ayrı, sanayi ayrı değerlendiriliyor.

Her kurum kendi projesini hazırlıyor, her sektör kendi sorununu anlatıyor. Bütün bunları tek bir hedefte buluşturan ortak bir Aydın planı ise yeterince güçlü değil.

Oysa yeni OVP’nin yaklaşımı sektörlerin birbirini tamamladığı projeleri destekliyor.

Jeotermal enerji tarımla, tarım gıda sanayisiyle, gıda sanayisi ihracatla, turizm gastronomiyle, üniversite teknolojiyle birlikte düşünülmeli.

Valilik, Büyükşehir Belediyesi, ilçe belediyeleri, üniversite, odalar, borsalar, ihracatçılar ve üretici kuruluşları 2027-2029 dönemi için ortak bir Aydın Ekonomik Dönüşüm Planı hazırlamalı.

Bu plan yalnız temennilerden oluşmamalı. Projenin yeri, maliyeti, sorumlusu, finansman kaynağı ve tamamlanma tarihi belli olmalı.

Aydın için fırsatlar ve tehditler

Aydın’ın güçlü tarafları açık: Verimli toprakları, ürün çeşitliliği, jeotermal kaynakları, turizm merkezleri, madenleri, ulaşım imkânları ve üretim kültürü var.

Zayıf tarafları da aynı ölçüde açık: İşletmeler küçük ve dağınık, ürünlerin önemli bölümü yeterince işlenmiyor, turizm birkaç ilçede ve yaz aylarında yoğunlaşıyor, genç ve nitelikli nüfus kentte tutulamıyor.

Fırsat tarafında akıllı tarım, tarıma dayalı sanayi, jeotermal seracılık, gıda ve kozmetik ürünleri, yeşil enerji, turizmin 12 aya yayılması ve madenlerin işlenmesi bulunuyor.

Tehdit tarafında ise kuraklık, su ve çevre sorunları, yüksek kredi maliyeti, ağırlaşan denetimler, küçük çiftçinin sistem dışına itilmesi, Avrupa’daki karbon düzenlemeleri ve kamu harcamalarındaki daralma var.

Aydın’ın geleceğini belirleyecek olan, bu fırsat ve tehditlerden hangisinin daha güçlü olduğu değil. Kentin bunlara nasıl karşılık vereceğidir.

Sonuç: Üretmek yetmiyor, değeri Aydın’da tutmak gerekiyor

Yeni Orta Vadeli Program Aydın’a hazır bir kalkınma paketi sunmuyor. Fakat tarım, enerji, turizm, madencilik ve ihracat alanlarında önemli bir hareket alanı açıyor.

Asıl soru şu:

Aydın incir, zeytin, pamuk, enerji ve maden üreten bir kent olarak mı kalacak, yoksa bütün bunları işleyen, markalaştıran, teknolojiyle buluşturan ve daha yüksek gelir elde eden bir ekonomik yapıya mı dönüşecek?

Ürün Aydın’da yetişiyor ama kazanç başka yerde kalıyorsa sahip olduğumuz potansiyelin hakkını veremiyoruz demektir.

Önümüzdeki üç yıl bu açıdan önemli. Kurumlar ortak hareket eder, hazır projeler oluşturur, çevresel sorunlarla gerçekten yüzleşir ve kaynakları doğru alanlara yönlendirirse Aydın bu programdan güçlü biçimde yararlanabilir.

Fakat yine herkes kendi alanında konuşur, sorunlar ertelenir ve yalnız Ankara’dan gelecek desteğe bel bağlanırsa fırsatlar başka illere gider.

Aydın’ın doğal kaynağı, toprağı, güneşi, tarihi ve üretme kabiliyeti var. Eksik olan şey yeni bir potansiyel değil. Mevcut potansiyeli ortak bir akılla ekonomik değere dönüştürecek planlı harekettir.