Prof. Dr. Nefati KIYLIOĞLU

Sıcaklık, ısı ve bedenimiz

20 Temmuz 2013, Cumartesi

     

-Babam normal değil doktor bey! Erkenden yattı. Baktık ateş gibi yanıyor. Bütün gün bahçede çalışmış. Bunu zaten yapar ama son bir kaç gündür de ishal olmuştu, halsizdi. İshalden olur mu bu durum?
Beynimizde sıcaklığı düzenlemesi nasıl ve nerede olur?
Vücudumuzun sıcaklığı bütçe hesabı gibidir. Gelirler ve giderler arasındaki farka bakılır. Birikim ancak gelirler fazla ise olur. Vücutta üretilmiş ısı ve etraftan gelen ısı miktarı ile kaybedilen ısı arasındaki fark vücut sıcaklığını verir. Ancak ısının vücutta birikmesi, paranın birikmesi gibi iyi bir şey değildir. Hastalık yapar. Hipotalamus adı ile bilinen beyin merkezi bu hesabı tutan yerdir. Sıcaklığı 36 ile 37.5 °C arasında tutmaya çalışır. İşini çok ciddiye alır ve 1 derecelik bir yükselmede bile deriye giden kan damarlarını genişletir, terleme işlemini başlatır. Kan, terleme sırasında deriden çıkan ısı ile soğutulur. İçeriye -kalorifer borusu gibi- döndüğünde de vücudun içi soğuyacaktır.
Isı nasıl yayılır? İnsan için hangi yayılma yöntemleri önemlidir?
Isı dört yolla yayılır. Katılarda olduğu gibi değme - dokunma yolu, gaz ve sıvılarda olan yansıma yolu, elektromanyetik dalgalardaki radyasyon yolu ve sıvılarda olan buharlaşma yolu kullanılır. Radyasyon yolunu daha basit olarak vücut sıcaklığının ortam sıcaklığına -ısı alarak ya da vererek- ulaşması durumu diye anlatabiliriz. Vücut ısı alış verişinde % 65 oranında radyasyon yolunu kullanılırken, % 35 oranında da terleme yolunu kullanır. Terleme ile saatte 2 litreye kadar sıvı dışarı atılabilir. Ancak atılan bu sıvı geri konmalıdır ki sistem düzgün çalışmaya devam edebilsin (kalorifer borularındaki sıvının eksilmemesi gibi).
Isı ile ilişkili hastalıklar nelerdir?
Isı ile ilişkili olan hastalıklar arasında en masum olanı "isilik" durumudur. Ter bezleri sıcak ve nem nedeni ile tıkanır, ter bezi kanalı şişer. Kıvrım yerleri, yüz - boyun gövde ve ellerde sık gözlenir. Serin ortam ve ılık duş alma ile düzelir.
Bir diğer hastalık sıcak ile bacakta "şişliklerin-ödemlerin" oluşmasıdır. Bir kaç gün içinde bacakları kaldırmak ile düzelir. Kalp hastalığı ya da böbrek hastalığı ile lenf bezlerindeki bozuklukla ilişkili değildir.
Kanın bacaklarda göllenmesi, terlemenin artması bayılma durumunu ortaya çıkarabilir. Vücutta dolaşan sıvı miktarı hem azalmış, hem de terleme ile kanın iç yapısı değişmiştir. Bu durum yine yaz döneminde sıcaklar ile birlikte egzersiz sonrasında görülen bacak kramplarının da nedeni olabilir. Sıvı kaybı ve tuz kaybı derinleştiğinde artık tüm vücudu ilgilendiren yakınmalar gözlenir. Bunlar arasında yorgunluk, halsizlik, baş dönmesi, baş ağrısı, aşırı susama hissi, bulantı, kusma ve kramplar sayılabilir. Bu gibi durumda özellikle hatırlanması gereken bir takım şeyler vardır. Koltuk altı sıcaklığı gerçek sıcaklığı yansıtmaz, rektal yolla (dışkılama yolu) sıcaklığın ölçülmesi gereklidir. Bu durumda ateş düşürücü ilaçlar fayda etmezler. Kişiyi soyarak fazla ısıyı atmasını sağlamak, eksik olan sıvıyı ve mineralleri geri yerine koymak gereklidir.
Rektal yolla bakılan sıcaklık 40.6 °C'nin üzerine çıkarsa artık "sıcak çarpması" denilen, ölümcül olabilen ve acil tedavi gerektiren bir durum var demektir. Bu durumda hızlı ve derin nefes alma, epileptik nöbetler, hayal görme ve etrafı tanımama, bayılma ve hatta koma durumu gözlenir. Kan tablosu da ciddi olarak etkilenmiştir. Kandaki sodyum, potasyum, şeker seviyeleri bozuktur, kanın pıhtılaşmasını sağlayan trombosit denilen hücrelerin sayısı azalmıştır. Sodyum-potasyum ve şeker vücudun temel yapı taşı olan "bir hücrenin" normal çalışabilmesi için hayati derecede önemlidir. Trombosit sayısı azlığı ise kanamalara yol açması nedeniyle aynı derecede önem taşır. Düzgün çalışmayan yapıların yıkılması ile de karaciğer ve böbrekte yetersizlik hali ortaya çıkar. Bu nedenle şüphe halinde en yakın sağlık birimine gitmek gereklidir.
Kimler daha duyarlıdır? Nasıl önlenir?
Her yaştan ve cinsten kişi ısı ile ilişkili hastalıklara duyarlı iken, bebek-yaşlı-hamile bireyler daha fazla etkilenir. İleri yaştaki bireylerin bilinen kalp ve şeker hastalığı, bunama, yüksek tansiyon, çok sayıda ilaç kullanımı (Alkol kullanımı, parkinson - yüksek tansiyon- troid hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar) gibi hastalıkları var ise duyarlılık artar.
Önlemek tedavi etmekten daha iyidir. Bu nedenle sıcakta dışarı çıkmamak ve çalışmamak, yeterli sıvı almak - alkol ve kafeinli içeceklerden uzak durmak, serin yerde durmak ve ince giyinmek gerekir. Çocukların sıcakta parka çıkarılmaması, arabada bekletilmemesi, mutlaka dışarı çıkmak gerekiyor ise sabah erken ve akşam geç vakitte çıkılması önerilebilir. 


Yazarın Tüm Yazıları
Yaşlılık ve sağlıklı yaşam
Serebellar hemoraji - Beyincik kanaması
Damar iltihaplanması - Vaskülit
Behçet Hastalığı
Beyin ölümü
İnsan sağlığı ve bilgi üretimi
Apraksi - Hareketin yapılamaması
Spinoserebellar ataksi
Epilepsi ve cerrahisi
Servikal spondilotik myelopati
Temporal arteritis
Kapı - Duvar
Göz felci (Gözde hareket kaybı)
Paraneoplastik sendrom
Düşük el (Radiyal sinir felci)
Status Epileptikus (Nöbet fırtınası)
Beynin sağ ve sol yarısı
Beyin tümörü ve nöbet geçirme
Progressif Supranükleer paralizi (PSP)
Hekimlikte hastalığı tanıma ve zaman
Normal basınçlı hidrosefali (Beynin su toplaması)
Brakial pleksus yapısı ve etkilenmesi
Ben Multipl Skleroz (MS) hastası mıyım?
İlaçlar ve vücudumuz
Arteriovenözmalformasyon (Damar yumağı)
Beyin ve beyin zarlarının iltihaplanması
Davranışlar ve sağlığımız
Göz hareketleri ve bozuklukları
Yürümede bozulma
Dirsekte sinir sıkışması - Kubital Tünel Sendromu
Göz kapağı düşmesi - Blefaroptozis
Siyatik sinir etkilenmesi
Pozisyon değişmesi ile ortaya çıkan baş dönmesi - BPPV
Sıcaklık, ısı ve bedenimiz
Damar sertliği - Ateroskleroz
Uyku ve baş ağrısı
Sinir çalışma bozukluğu - Periferik Nöropati
Beyin çalışmasının yetmezliği - Deliryum
Yutma bozukluğu - Disfaji
Hipokalsemi - Kalsiyum düşüklüğü
Geçici Bellek Kaybı
Ortostatik hipotansiyon
Kulak çınlaması - Tinnitus
Kore - Sydenham koresi
Vitamin B12 ve sinir sistemi
Doğa, vücudumuz ve enerji dönüşümleri
Uykudaki davranış bozuklukları - Parasomniler
Amyotrofik Lateral Skleroz - ALS
Beynimiz ve yaşlanma
Myelopati - Omurilik etkilenmesi 2
Myelopati - Omurilik etkilenmesi - 1
Akut distoni - İlaç ile ortaya çıkan kasılma durumu
Hemifasiyal spazm
Nefati Kıylıoğlu
Ağrı - Beş duyunun cezalandırıcısı
Demans - Bunama hastalığı
Yalancı tümör sendromu (Pseudotumor cerebri)
Karotis damarı daralması - Şah damarı darlığı
Uykusuzluk - İnsomni
Parkinson hastalığı ve cerrahi tedavisi
Bel ağrısı
Uykuda nefes durması - Horlama (Obstrüktif Uyku Apnesi Sendromu)