Yarım Kalanlar, Kapanışlar ve Zeigarnik

Binbir Gece Masalları'nda Şehrazat, her gece Kral Şehriyar'a bir hikâye anlatır. Ancak hikâyeyi tam da en merak uyandıran yerde, sonunu açıklamadan bırakır. Hikâyenin devamını öğrenmek isteyen kral, Şehrazat'ın idamını bir gece daha erteler ve ertesi geceyi bekler. Şehrazat, hikâyelerini yarım bırakarak kralın merakını canlı tutar. Anlatılmamış bir sonun yarattığı bu merak, insan zihninin tamamlanmamış olana yönelik eğilimini düşündürür.

Psikolojide tamamlanmamış işlerin zihnimizde nasıl yer tuttuğunu açıklayan kavramlardan biri Zeigarnik Etkisi'dir. Bluma Zeigarnik, 1927 yılında yayımladığı araştırmasında insanların yarıda kesilen görevleri, tamamladıkları görevlere kıyasla daha iyi hatırladıklarını ortaya koymuştur. Bu araştırmanın kuramsal arka planında, Zeigarnik'in hocası Kurt Lewin'in geliştirdiği bir yaklaşım bulunmaktadır. Lewin'e göre kişi bir amaca yöneldiğinde, o amacı gerçekleştirmeye dönük zihinsel bir gerilim oluşur. Amaç tamamlandığında bu gerilim çözülür; süreç kesintiye uğradığında ise tamamlanmamış niyet zihindeki etkinliğini sürdürür.

Lewin'in zihinsel gerilim yaklaşımı, ilişkilerdeki yarım kalmışlık hissini düşünmek için de anlamlı bir çerçeve sunar.

İnsan bir ilişkiye başladığında birlikte bir hayat inşa etmeyi, birbirine eşlik etmeyi, anlamayı ve anlaşılmayı arzular. İlişkinin yarıda kalması, çok sevdiğimiz bir hikâyenin ortasında kitabın elimizden alınması gibi hissettir. Birlikte yapılmış planlar, biriktirmeyi hayal ettiğimiz anılar ve ulaşmayı beklediğimiz bir gelecek vardır. Hikâyenin ortasında kendimizi bir anda ilişkinin dışında bulduğumuzda, geride kalan planlarla ne yapacağımızı bilemeyiz. O kişinin yokluğuna alışmaya çalışırken onunla birlikte kurduğumuz hayallerin ve yarım kalan planların kaybıyla da yüzleşiriz. Zamanla, yarım kalanların yerini sorular alır.

İfade edilmemiş duygular, karşılanmamış ihtiyaçlar, cevapsız sorular, söylenmemiş sözler, dile getirilmemiş kırgınlıklar ve karşılıksız kalmış beklentiler zihnimizde varlığını sürdürür. Çünkü yaşadığımız deneyimleri anlamlandırmaya ve zihnimizde bir yere yerleştirmeye ihtiyaç duyarız. Buradaki tamamlama, yaşanan deneyimin bizim için ne ifade ettiğini anlayabilmek ve onunla kurduğumuz ilişkiyi yeniden düzenleyebilmekle ilgilidir.

Yarım kalan konuşmaları zihnimizde sürdürüp sorularımıza yanıt ararken geçmiş deneyimlerimizden, ilişki şemalarımızdan, inançlarımızdan ve beklentilerimizden yararlanırız. Böylece zihnimizde sürdürdüğümüz konuşmalar, karşımızdaki kişinin gerçekten düşündüklerinden çok kendi varsayımlarımızı yansıtabilir. Zihnimizde kurduğumuz senaryoları gerçekmiş gibi kabul etmeye başladığımızda, doğruluğundan emin olamayacağımız ihtimaller de yaşadığımız kırgınlığın bir parçasına dönüşür.

Seneca'nın Lucilius'a Mektuplar kitabındaki sözleri burada anlam kazanır: "Bizi korkutan şeyler, bizi ezen şeylerden daha fazladır; çoğu zaman gerçekte değil, hayal gücümüzde acı çekeriz."

Bununla birlikte, yarım kalmış bir ilişkinin ardından içsel bir tamamlanma hissine ulaşmak için mutlaka son bir görüşme yapmak, karşı taraftan açıklama almak ya da bütün sorulara yanıt bulmak gerekmez. Kişi, ilişkinin ardından yaşadığı duyguları değerlendirebilir, karşılanmamış ihtiyaçlarını fark edebilir ve deneyimini kendi içinde anlamlandırabilir. Böylece karşı taraftan beklediği açıklamaları alamasa da ilişkiyle ilgili kendi değerlendirmesini oluşturabilir.

Çünkü kapanışı karşı taraftan beklemek, onun yaşananları bütünüyle anlamlandırdığı ve bize aradığımız cevapları verebileceği varsayımına dayanır. Oysa boşlukları tamamlamaya çalışırken gözden kaçırdığımız bir şey vardır: Yarım kalanları tamamlayacağına inandığımız kişi de kendi zihninin içini berrak bir şekilde göremiyor olabilir. Kendi duygularımızın nedenlerini ve davranışlarımızın ardındaki motivasyonları her zaman bütünüyle anlayamadığımız gibi, karşımızdaki kişinin de kendisiyle ilgili bütün cevaplara sahip olduğunu varsayamayız. Kapanışı yapmasını, sorularımızı yanıtlamasını, boşlukları doldurmasını ve bizi aydınlatmasını beklediğimiz kişi de kendi duygularını ve davranışlarını henüz anlamlandırmamış olabilir.

Kapanış, yaşananları unutmayı ya da bütün sorulara yanıt bulmayı gerektirmez. Yaşadığımız deneyimin hayatımızdaki yerini belirleyebilmek ve cevapsız kalan sorularla birlikte yolumuza devam edebilmektir.

Schopenhauer, Yaşam Bilgeliği Üzerine Aforizmalar adlı eserinde geçmiş üzerine düşünmenin ve pişmanlık duymanın da kendine ayrılmış bir zamanı olduğunu, bu zaman geçtikten sonra geçmişi geride bırakıp dikkatimizi şimdiki zamana yöneltmemiz gerektiğini vurgular.

Bu düşünceden hareketle, zihnimizde sürdürdüğümüz konuşmaların ve düşüncelerin peşinden giderken kendimize bazı sorular sorabiliriz: "Cevabını aradığım bu soru beni nereye götürecek? Bulduğum cevap gerçekten yoluma ışık tutacak mı, yoksa beni yeniden aynı döngünün içine mi sokacak? Ulaştığım sonuç, elimdeki gerçek bilgilere mi dayanıyor, yoksa zihnimin bir ürünü mü?"

Zihinsel döngünün farkına varmak, oradan çıkmanın ilk adımıdır. Ancak farkındalığı davranışa dönüştürmek de gerekir. Zihnimizin bizi tekrar tekrar aynı düşüncelere götüren alışkanlığını değiştirmek için çaba göstermeliyiz. Yaşananları yazıya dökmek, varsayımlarımızı gerçeklerden ayırmak, karşılanmamış ihtiyaçlarımızı fark etmek ve dikkatimizi bugün değiştirebileceğimiz şeylere yöneltmek bu çabanın parçalarıdır.

Bir yolculuk yarıda kesildiğinde geride kalanları bir anda unutamayız. Ancak hayatımızın geri kalanını o yolun neden yarıda kaldığını anlamaya çalışarak geçirmek zorunda da değiliz.

Haruki Murakami'nin sözleriyle:

"Kalpte açılan böyle yaralar muhtemelen hiçbir zaman tamamen iyileşmez. Ama öylece oturup sonsuza kadar yaralarımıza bakamayız. Ayağa kalkıp bir sonraki eyleme geçmemiz gerekir."