Cumhuriyet henüz dört yaşındaydı. 1927 yılı, Türk yargısı açısından bugün de varlığını sürdüren önemli bir uygulamanın başlangıcı oldu: adli tatil. O günün Türkiye’sinin büyük bölümü geçimini topraktan sağlıyor, temmuz ayı geldiğinde hayatın ritmini mahkeme salonları değil, harman yerleri belirliyordu. Davacı da çiftçiydi, davalı da… Tanık da, bilirkişi de aynı hayatın içinden geliyordu. Bugün “adli tatil” dediğimiz uygulamayı anlamak için önce o günlerin Türkiye’sini hatırlamak gerekir. Çünkü hukuk, çoğu zaman yalnızca kanun koyucunun kaleminden değil, toplumun ihtiyaçlarından doğar. Nitekim adli tatilin ilk yıllarına ilişkin değerlendirmelerde de, hasat mevsiminin vatandaşların dava takibini güçleştiren önemli nedenlerden biri olduğu görülmektedir. Aradan neredeyse bir asır geçti. Hayat değişti, şehirler büyüdü, teknoloji yargının işleyişini baştan aşağı dönüştürdü. Değişmeyen ise adli tatilin kendisinden çok, onun hakkında kulaktan kulağa aktarılan yanlış bilgiler oldu.
Peki, adli tatil gerçekten neyi ifade ediyor? Her yaz duyduğumuz “Adliyeler kapandı.” cümlesi gerçeği ne kadar yansıtıyor?
Gerçekte adli tatil, adliyelerin kapısına kilit vurulduğu bir dönem değildir. Duruşma salonlarının ışıkları sönmez, kalemler çalışmaya devam eder, nöbetçi mahkemeler görevini sürdürür. Tutuklama, ihtiyati tedbir, yürütmenin durdurulması gibi gecikmesinde sakınca bulunan işler beklemez. Çünkü adalet, beklemeyi değil işlemeyi gerektirir.
Adli tatilde değişen şey, yargının tamamen durması değil; çalışma düzeninin yeniden planlanmasıdır. Bir yandan hâkimlerin, savcıların ve adliye personelinin dinlenme hakkı gözetilirken, diğer yandan vatandaşın acil hukuki ihtiyaçlarının karşılıksız kalmaması amaçlanır. Bu nedenle bazı dava ve işler görülmeye devam eder, bazıları ise adli tatil sonrasına bırakılır. Kısacası adli tatil, adalet hizmetinin askıya alınması değil; belirli kurallar çerçevesinde sürdürülebilmesi için oluşturulmuş bir çalışma düzenidir.
Toplumdaki en büyük yanılgı da tam burada başlıyor. Adli tatili, adaletin tatili sanıyoruz. Oysa tatile çıkan adalet değil; yargısal faaliyetlerin bir bölümünün takvimidir.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında bu düzenleme, dönemin sosyal ve ekonomik şartları düşünüldüğünde son derece yerindeydi. Tarım toplumunun ihtiyaçlarını gözetiyor, vatandaşın en yoğun çalışma döneminde hak arama özgürlüğü ile günlük yaşam arasında makul bir denge kuruyordu. Aradan geçen yaklaşık bir asırda ise Türkiye değişti. Tarım toplumundan kent toplumuna geçildi. UYAP hayatımıza girdi. Elektronik tebligat, SEGBİS ve dijital altyapılar yargının ayrılmaz bir parçası hâline geldi. Buna rağmen adli tatilin temel mantığı büyük ölçüde aynı kaldı.
Hiçbir hukuk kurumu, yalnızca uzun yıllardır uygulanıyor diye dokunulmaz değildir. Hukuk, değişen toplumun gerisinde kaldığı anda adalet üretmekte zorlanır. Bu nedenle adli tatilin kapsamının, süresinin ve işleyişinin; günümüzün yargı yükü, teknolojik imkânları ve vatandaşın beklentileri doğrultusunda yeniden değerlendirilmesi gerektiğine inanıyorum. Bu düşünce, adli tatile karşı çıkmak değil; adalet hizmetinin daha etkin, daha hızlı ve daha erişilebilir olmasını istemektir.
Belki de artık sormamız gereken soru, “Adli tatil kaldırılsın mı?” değildir. Asıl soru şudur:
Yüz yıl önceki Türkiye’nin ihtiyaçları için tasarlanmış bir uygulama, bugünün Türkiye’sinin ihtiyaçlarını ne ölçüde karşılıyor?
Çünkü hukuk, geçmişin tecrübesinden güç alırken, değişen hayatın ihtiyaçlarına da cevap verebildiği ölçüde adaleti yaşatabilir.
ÖNEMLİ NOT: Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir.