Mehmet Poyraz, Baba Tahir ve Malûmât’ın bilinmeyen yönlerini anlattı

Osmanlı basın tarihinin tartışmalı ismi Baba Tahir ve Malûmât dergisi, Servet-i Fünun polemikleri çerçevesinde ilk kez bu kapsamda ele alındı.

Gazeteci ve araştırmacı yazar Mehmet Poyraz, Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği (TDED) Ankara Şubesi’nde düzenlenen söyleşide Osmanlı matbuatının en tartışmalı ve etkili isimlerinden Malumatçı Mehmet Tahir Efendi ile onun çıkardığı Malûmât dergisini anlattı. Baba Tahir’in basın dünyasındaki yükselişi, Servet-i Fünun polemikleri ve Malûmât’ın Osmanlı coğrafyasındaki etkisi ilk kez bu kapsamda ele alındı.

Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği (TDED) Ankara Şubesi’nde düzenlenen söyleşide Osmanlı matbuat tarihinin en dikkat çekici isimlerinden Malumatçı Mehmet Tahir Efendi yani “Baba Tahir” ile onun öncülük ettiği Malûmât dergisi kapsamlı biçimde ele alındı. Gerçek Tarih Derneği Yönetim Kurulu Başkanı ve Ankaraedebiyat.com.tr’nin Sorumlu Yazıişleri Müdürü, gazeteci ve araştırmacı yazar Mehmet Poyraz Osmanlı matbuat dünyasının bu tartışmalı ve etkili figürünü arşiv belgeleri ve dönem tanıklıkları üzerinden anlattı.

OSMANLI BASININDA BİR FENOMEN: BABA TAHİR KİMDİR?

Malumatçı Mehmet Tahir Efendi 1864 yılında İstanbul’da doğduğu kabul edilen Baba Tahir çaycı çıraklığından dönemin en tanınmış gazeteci ve yayıncılarından biri olma yolunda sıra dışı bir yükseliş sergiledi.
Söyleşide konuşan Mehmet Poyraz, Baba Tahir’in çok yönlü kimliğine dikkat çekerek onun yalnızca bir yayıncı değil dönemin basın rekabetini yönlendiren güçlü bir şahsiyet olduğunu vurguladı. Mehmet Tahir, Malumatçı Tahir, Tahir Efendi ve Babanzade gibi farklı isimlerle anılmasının Osmanlı kamuoyundaki etkisini gösterdiğini kaydetti.
Konuyla ilgili “II. Abdülhamid Dönemi Matbuat Şahsiyeti Baba Tahir ve Malûmat” adlı kitap çalışması olduğunu anımsatan ve söz konusu kitabına atıfta bulunan Mehmet Poyraz, konuşmasında hakkında nişan sahtekârlığı ve şantajcılık iddialarıyla kaleme alınmış çok sayıda metin bulunmasına rağmen biyografik bilgilerin sınırlı kaldığını ifade etti. Annesinin Recâizade Mahmud Ekrem’in oğlu Emced’e sütannelik yapmasının dönemin edebî çevreleriyle temasına işaret eden önemli bir ayrıntı olduğunun altını çizdi.
II. Abdülhamid döneminde yöneltilen “eğitimsiz” ve “cahil” ithamlarının tartışmalı olduğunu belirten Poyraz, kurduğu matbaada 95’e yakın kitap yayımlamasının ve çok sayıda süreli yayın çıkarmasının bu iddialarla çeliştiğini dile getirdi.

MALÛMÂT DERGİSİ: İÇERİK ZENGİNLİĞİ VE GÖRSEL GÜCÜ

Malûmât 23 Mayıs 1895 ile 18 Şubat 1904 tarihleri arasında 423 sayı yayımlandı. Mehmet Poyraz derginin haftalık periyotla çıktığını dönem dönem on günde bir yayımlandığını ve okurlarına Kısm-ı Arabî, Kısm-ı Fârisi ile Hanımlara Mahsus Malûmât gibi ilaveler sunduğunu aktardı.
Poyraz’a göre Malûmât’ı farklı kılan unsur görselliğe verdiği önemdi. Fotoğraflar, çizimler, kaliteli kâğıt ve özenli mizanpaj anlayışı sayesinde “Musavver Malûmât” olarak anıldığını belirtti. Ticaret, tıp, ziraat, tarih, edebiyat, musiki ve aile hayatına kadar uzanan geniş içerik yelpazesinin dergiyi bir kültür platformuna dönüştürdüğünü ifade etti.

SERVET-İ FÜNUN POLEMİĞİ VE BASIN REKABETİ
Servet-i Fünun ile yaşanan polemiklerin dönemin edebiyat tartışmalarının merkezinde yer aldığını vurgulayan Poyraz, Malûmât zikredilmeden Servet-i Fünun döneminin tam anlamıyla kavranamayacağını söyledi.
Baba Tahir’in yalnızca Malûmât ile sınırlı kalmadığını, Osmanlı coğrafyasında, Afrika’dan Balkanlara kadar, Yevmî Malûmât, El-Malûmât, Servet, İrtika ve Musavver Fen ve Edep gibi yayınlarla geniş bir basın ağı kurduğunu belirten Poyraz, bu tabloyu bir başarı olarak niteledi.
Derginin Osmanlı coğrafyasının yanı sıra Rusya, Hindistan ve İran’da da takip edildiğini aktaran Poyraz Azerbaycanlı Celal Ünsi’nin mektuplarında Rus basınındaki övgülerin yer aldığını ifade etti.

SERT ÜSLUP VE BASIN İÇİ GERİLİMLER

Mehmet Poyraz söyleşide, Baba Tahir’in kalemindeki sert tonu örneklerle anlattı. 1902 yılında İkdam imtiyaz sahibi Ahmet Cevdet Oran’a yönelik kaleme aldığı yazının dönemin basın içi rekabetini gözler önüne serdiğini belirtti.
Hamidiye Etfal Hastanesi ziyaretinin haberleştirilmemesine duyduğu öfkenin yazıya sert bir üslup olarak yansıdığını ifade eden Poyraz, bu metnin Baba Tahir’in kişiliğini anlamak açısından önemli ipuçları verdiğini söyledi.

PATRONLUK ANLAYIŞI VE ÇALIŞMA DİSİPLİNİ

Poyraz’a göre Baba Tahir yalnızca polemikçi bir gazeteci değil aynı zamanda disiplinli bir yayıncıydı. Telif ücretleri konusunda cömert davrandığını ancak başka yayınlardan aldığı yazıları telif ödemeden basması nedeniyle eleştirildiğini aktardı.
Baba Tahir’in çalışanlarına iyi davranan bir patron olduğunu ve gazetenin kendisine değil çalışanlarına ait olduğunu sık sık dile getirdiğini söyleyen Poyraz, bu yaklaşımdan Baba Tahir’in olumlu sonuçlar aldığını ifade etti. Namazlarını aksatmaması ve Ramazan ayında çalışanlarını iftara davet etmesi ise şahsi hayatındaki disiplinin göstergesi olarak anlatıldı.

OSMANLI MATBUATINDA İZ BIRAKAN BİR İSİM

Söyleşinin sonunda Mehmet Poyraz, Malumatçı Mehmet Tahir Efendi’nin Osmanlı basın modernleşmesinin kilit figürlerinden biri olduğunu vurguladı. Tartışmaların gölgesinde kalmış olsa da Malûmât dergisinin kültürel hafızamız açısından temel kaynaklardan biri olduğunu belirtti. (HABER MERKEZİ)