“Aydınlılar” denildiğinde bugün doğal olarak Aydın’da yaşayan insanlar akla geliyor. Ancak Osmanlı arşivlerinde karşılaşılan Aydınlı, Aydınlu, Aydın Yörüğü veya Aydın Türkmeni ifadeleri çok daha farklı bir tarihî dünyaya işaret ediyor. Bunlar kimi zaman Aydın-ili ve çevresinde yaşayan konar-göçer Türkmen topluluklarının genel adı, kimi zaman ise Anadolu’nun başka bölgelerinde kayıtlı belirli bir cemaat veya oymağın adıydı.
Yani Osmanlı döneminin “Aydınlıları”nı bugünkü Aydın ili nüfusuyla eşitlemek doğru değil. Üstelik araştırmalar, “Aydınlı Yörükleri” adı altında tek bir aşiret ve kesintisiz tek bir soy çizgisi aramanın da tarihî tabloyu fazlasıyla basitleştireceğini gösteriyor.
Osmanlı'nın Aydın'ı bugünkü Aydın değildi
Meselenin en önemli noktalarından biri “Aydın” kelimesinin tarih boyunca ifade ettiği coğrafya.
Aydınoğulları döneminden itibaren Batı Anadolu’nun geniş bir kesimi Aydın-ili adıyla anılıyordu. Bölge Osmanlı hâkimiyetine girdikten sonra Aydın Sancağı oluşturuldu. XV ve XVI. yüzyıl kayıtlarına göre bu sancak; Birgi, Tire, Güzelhisar, Sultanhisar, Arpaz, Bozdoğan, Kestel, Yenişehir, Ayasuluk, İzmir, Çeşme, Alaşehir ve Sart gibi bugünkü birkaç ilin sınırlarına yayılan geniş bir coğrafyayı kapsıyordu.
Dolayısıyla 1500'lü veya 1600'lü yıllarda “Aydın Yörüğü” denildiğinde kişinin bugünkü Aydın kent merkezinden geldiğini düşünmek yanıltıcı olabilir. Sözü edilen coğrafya İzmir'den Denizli yönüne, Büyük Menderes havzasından Bozdağlar'a kadar çok daha geniş bir tarihî alanı kapsıyordu.
Peki “Aydınlı Yörükleri” kimdi?
Osmanlı dünyasında Yörükler esas itibarıyla koyun, keçi, at, deve ve katır sürüleriyle yaylak ve kışlak arasında hareket eden konar-göçer Türkmen topluluklarıydı. Devlet kayıtlarında aşiret, taife, cemaat ve oymak gibi farklı örgütlenme adlarıyla karşımıza çıkıyorlardı.
Aydın bölgesi de bu konar-göçer nüfusun yoğun olduğu sahalardan biriydi. Nitekim Osmanlı'nın son dönemlerine kadar Aydın ve çevresinde Hayta, Saçıkaralı, Karaçakal, Bulacalı, Kaçar, Karatekeli, Sarıtekeli, Horzum, Eskiyörük gibi çok sayıda Yörük topluluğu yaşamaya devam etti.
Burada kritik ayrım şu: “Aydınlı” her zaman tek başına bir aşiret adı değildi. Bazı durumlarda Aydın havalisinden çıkan veya Aydın coğrafyasıyla ilişkilendirilen Yörüklere dışarıdan verilen bölgesel bir ad haline geldi. Başka belgelerde ise bizzat “Aydınlu Cemaati” adıyla ayrı topluluklar kaydedildi.
Osmanlı kayıtlarında “Aydınlu” adı gerçekten var
“Aydınlı” ifadesi yalnızca sonraki dönemlerde ortaya çıkmış bir halk anlatısı değil.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri tarafından yayımlanan XVI. yüzyıl muhasebe-tahrir kayıtlarında “Aydınlu cemaati” adına rastlanıyor. Örneğin Dulkadirli sahasında Döngeli taifesine bağlı Yörükler arasında ve Kars-ı Maraş tarafındaki Kavurgalu taifesi içinde Aydınlu adını taşıyan cemaatler kayıtlı.
Daha sonraki araştırmalar da Aydınlı adlı oymakların Maraş, Kars-ı Maraş ve Bozok sahalarında farklı Türkmen teşekkülleri içinde bulunduğunu gösteriyor.
Bu bulgu son derece önemli. Çünkü “Aydınlı” adını taşıyan her cemaatin mutlaka bugünkü Aydın’dan göç etmiş tek bir aşiretin devamı olduğunu söylemek mümkün değil. Osmanlı topluluk adlarında aynı veya benzer isimler farklı zamanlarda ve farklı boy teşekkülleri içinde kullanılabiliyordu.
O halde neden Çukurova'daki Yörüklere de “Aydınlı” denildi?
Asıl dikkat çekici hikâye burada başlıyor.
Aydın ve Batı Anadolu'daki bazı Yörük topluluklarının zamanla Antalya, İçel, Adana, Kozan, Maraş, Gaziantep ve çevresine uzanan geniş göç yollarına dağıldığına ilişkin hem saha araştırmaları hem de aile hafızaları bulunuyor.
Mehmet Eröz'ün Yörük-Türkmen köyleri üzerine yaptığı araştırmalarda görüştüğü bazı Yörükler, atalarının Aydın ve Bozdağ taraflarında yaşadığını ve bundan dolayı kendilerine “Aydınlı” denildiğini anlatıyor. Bu tür sözlü tanıklıklar tek başına bütün Aydınlıların tarihini açıklamasa da adın coğrafi kökenli kullanımını göstermesi açısından önemli.
Çukurova'daki kullanım özellikle dikkat çekici. Akademik ve biyografik kaynaklarda Saçıkara aşiretine bağlı bazı grupların Çukurova'da “Aydınlı” adıyla tanındığı açıkça belirtiliyor.
Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi'nde bulunan Mustafa Kelebek'in Geçmişten Günümüze Aydınlı Yörükleri adlı kapsamlı çalışması da bu hattı izliyor. Kitap, 19. yüzyıldan itibaren Kahramanmaraş, Adana/Kozan ve Gaziantep/İslahiye çevresinde yaşayan Saçıkara Aşireti'nin Mulla Ali ve Kelebekli obalarını “Aydınlı Yörükleri” başlığı altında inceliyor.
Başka bir ifadeyle “Aydınlı” ismi Batı Anadolu'da başlayan veya Batı Anadolu ile ilişkilendirilen bir göç hafızasının Çukurova'da kimliğe dönüşmüş hali olarak da karşımıza çıkıyor.
Saçıkara, Karahacılı, Karatekeli… Hepsi Aydınlı mıydı?
Bu konuda dikkatli olmak gerekiyor.
Çukurova ve Toroslar'daki sözlü kültürde Aydın'dan geldiği anlatılan farklı Yörük gruplarının zaman zaman topluca “Aydınlı” diye anıldığı görülüyor. Özellikle Saçıkara bağlantısı yazılı kaynaklarda oldukça belirgin. Karahacılı ve Karatekeli gibi bazı toplulukların sözlü tarih anlatılarında da Aydın-Batı Anadolu çıkışlı göç hikâyeleri mevcut.
Ancak Aydınlı = Saçıkara = Karahacılı = Karatekeli şeklinde basit bir eşitlik kurmak tarihsel olarak doğru olmaz.
Bunlar farklı aşiret, oymak ve cemaat yapılanmalarıydı. Farklı dönemlerde aynı göç güzergâhlarını kullanmış, birbirleriyle evlilik veya ekonomik bağ kurmuş ve gittikleri bölgelerde ortak biçimde “Aydınlı” adıyla anılmış olabilirler.
“Aydınlı”nın kimi yerde aşiret adı, kimi yerde daha büyük bir coğrafi kimlik olması tam da buradan kaynaklanıyor.
Kayı boyu meselesi: Bütün Aydınlılar Kayı mıydı?
Aydın Yörüklerinin Kayı boyuyla ilişkisi konusunda da yaygın bir anlatı bulunuyor. Özellikle Denizli'nin kuzey ve batısıyla Aydın-Menteşe hattında XVI. yüzyılda önemli Kayı Yörük gruplarının bulunduğu biliniyor. Menteşe tahrirlerinde Kayı Yörüklerinin yüzlerce haneye ulaşan büyük bir topluluk olduğu görülüyor.
Buharkent Kaymakamlığı'nın tarih çalışmasında da Aydın havalisindeki Kayı nüfusunun büyüklüğüne dikkat çekiliyor ve bu geniş bölgedeki toplulukların genel biçimde “Aydın Yörükleri” olarak anıldığı aktarılıyor.
Ancak buradan hareketle bütün Aydınlı Yörüklerini Kayı boyuna bağlamak mümkün değil. Çünkü Aydınlı adının Avşar, Beğdili ve farklı Türkmen teşekkülleri içinde de görüldüğüne ilişkin kayıtlar bulunuyor.
Dolayısıyla en sağlam yaklaşım, “Aydınlı”yı tek bir Oğuz boyunun değişmez adı olarak değil, zaman içinde farklı toplulukların taşıdığı veya dışarıdan kendilerine verilen daha geniş bir kimlik olarak değerlendirmek.
1844 sayımı Aydın'daki Yörük dünyasını ortaya koyuyor
Osmanlı'nın 1844 tarihli nüfus defterleri, Aydın yöresindeki konar-göçer dünyasının ne kadar çeşitli olduğunu somut biçimde gösteriyor.
Aydın Sancağı'nda yapılan sayımda 54 farklı aşiret, 862 hane ve 2 bin 157 erkek nüfus kaydedildi. Dönemin sayımlarında kadınların, kız çocuklarının ve bazı vergiden veya askerlikten muaf kişilerin kayıtlara tam olarak alınmadığı dikkate alındığında araştırmacılar gerçek konar-göçer nüfusunun yaklaşık 5 bin kişi civarında olabileceğini değerlendiriyor.
Bu aşiretler arasında Horzum, Karamanlı, Mucan, Caber, İçel, Durcalı, Bulacalı, Tekeli, Karacumalı, Eski Yörük, Kaçar, Saçıkaralı, Karaçakal, Karatekeli ve Sarıkeçili gibi isimler bulunuyor.
Bu tablo, “Aydın Yörükleri”nin tek bir aşiretten oluşmadığının en açık kanıtlarından biri.
Osmanlı neden Yörükleri yerleştirmek istiyordu?
Konar-göçer yaşam, Yörük açısından hayvancılığın doğal gereğiydi; ancak merkezî devlet açısından vergi toplama, asker alma, asayiş, arazi kullanımı ve nüfus kontrolü bakımından giderek daha büyük bir yönetim sorununa dönüşüyordu.
Tanzimat'tan sonra bu politika sertleşti. 1842'de yapılan düzenlemelerle konar-göçerlerin kayıt altına alınması, bağlı oldukları sancak sınırları içinde belirlenmiş yaylak ve kışlakları kullanmaları ve aşamalı biçimde yerleşik hayata geçirilmeleri hedeflendi.
Aydın Vilayeti de bu politikanın en yoğun uygulandığı bölgelerden biri oldu. 19. yüzyılın ikinci yarısında yürütülen iskân faaliyetleri sonucunda yeni köyler ve idarî birimler oluşturuldu; Yörük nüfusunun giderek daha büyük bölümü yerleşik hayata geçti.
Çukurova'daki kırılma: Fırka-i Islahiye
Aydınlı adıyla anılan Yörüklerin bir bölümünün tarihinin kesiştiği bir başka büyük gelişme 1865 Fırka-i Islahiye harekâtı oldu.
Osmanlı Devleti; Çukurova, Kozan Dağları ve Cebelibereket'te devlet otoritesini güçlendirmek, asker ve vergi toplamak, güvenliği sağlamak ve konar-göçer toplulukları yerleşik düzene geçirmek amacıyla Derviş Paşa ve Cevdet Paşa'nın öncülüğünde Fırka-i Islahiye'yi bölgeye gönderdi.
Bu operasyon yalnızca askerî değildi. Aşiretler belirli alanlara yerleştirildi, yeni köy ve kasabalar kuruldu, tarım teşvik edildi ve yaylak-kışlak düzeni devlet kontrolüne alındı. Bugünkü Hassa, İslahiye ve Osmaniye'nin idarî gelişiminde bu sürecin doğrudan etkisi bulunuyor.
Aydınlı adıyla anılan Yörüklerin Maraş-Kozan-İslahiye hattındaki kollarının tarihini de bu büyük iskân hareketinden bağımsız düşünmek mümkün değil.
Bir şehir adı nasıl Yörük kimliğine dönüştü?
Bütün kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde ortaya oldukça ilginç bir tablo çıkıyor.
Osmanlı dönemindeki “Aydınlı”, günümüzdeki anlamıyla yalnızca “Aydın ilinden olan kişi” değildi.
Aydınlı bazen bir oymaktı.
Bazen Osmanlı kayıtlarında “Türkmen Yörükânı” içinde bir cemaat adıydı.
Bazen Aydın-ili denilen geniş Batı Anadolu coğrafyasında yaşayan Yörüklerin ortak tanımıydı.
Bazen de Aydın bölgesinden Toroslar'a ve Çukurova'ya yönelen göçerlerin yeni yurtlarında taşıdığı bir menşe adıydı.
Üstelik aynı ad, Tahtacı topluluklarının içerisinde de bir oymak adı olarak karşımıza çıkıyor. XVI. yüzyıl kayıtlarında Tahtacı grupları arasında Aydınlı adı bulunurken, XVIII. yüzyılda Tahtacı cemaatlerinin Teke, Menteşe, Hüdavendigâr ve Aydın sahalarında bulunduğu biliniyor.
Bu nedenle “Aydınlılar kimdir?” sorusunun tek cümlelik cevabı yok.
Aydınlı Yörüklerinin gerçek hikâyesi ne anlatıyor?
Belki de en doğru tanım şu:
Aydınlı Yörükleri, tek bir aşiretin adı olmaktan çok; Osmanlı'nın Batı Anadolu, Toroslar ve Çukurova arasındaki yüzyıllarca süren konar-göçer hareketliliğinin oluşturduğu tarihî bir kimliktir.
Bu kimliğin içerisinde Saçıkaralı da vardır, Aydın bölgesinin Kayı Yörükleri de; Osmanlı defterlerinde bağımsız biçimde “Aydınlu” adıyla kaydedilmiş cemaatler de.
Bazıları Aydın'dan Toroslara yürüdü. Bazıları Maraş ve Çukurova'da zaten yüzyıllardır “Aydınlu” adıyla kayıtlıydı. Bazıları zamanla köy kurup yerleşti, bazıları ise deve ve sürüleriyle konar-göçer hayatını Cumhuriyet döneminin ortalarına kadar sürdürdü.
Bu yüzden Aydınlı adı, yalnızca bir yer adından ibaret değil; yaylak ile kışlak arasında taşınan, farklı oymakları birbirine bağlayan ve Osmanlı'nın iskân politikalarıyla Anadolu'nun dört bir yanına dağılan büyük bir Yörük hafızasının adı olarak karşımıza çıkıyor. (MEHMET AYDIN)
ÖNEMLİ NOT: Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir.