Kaan DİNÇ
kaandinc1998@gmail.com

Zeybek Tarihi- 7

26 Ocak 2022, Çarşamba

     

Zeybekleri üç başlık altında kısaca değerlendirmiştik: Ön Zeybekler, İlk Zeybekler ve Zeybekler. Etnolojilerinin Anadolu’ya giren Türkler ile daha evvelinde Batı Anadolu’da yaşamakta olan şehir devletleri halklarıyla incelenmesi gerektiğini, tarafımızca bu varsayımın yapılacak incelemeler ile bir gerçek niteliğine kavuşmasının da pek uzun zaman almayacağını dile getirmiştik. Bu yazıda Zeybeklerin giyimlerini ele alacağız. Şimdiye kadar karşımıza çıkan araştırmaların birbirinden farklı görüşte olması akıllarda soru işaretleri oluştursada her varsayımı bir kaç cümle ile sunarak tarihin desteklediği ve akla en uygun gelenin hangisi olabileceğini siz değerli okuyucuların kanaatine bırakacağız.

Öncelikle dağlarda özgürlükleri ve kimlikleri için silahlı eylemlerde bulunan Zeybeklerin halkın içinden kopmuş insanlar olduğunu unutmamak gerekiyor. Bu durum giyim için de aynı düşünülebilir. Yoksulluk ve baskı altındayken silahlanan bazı çetelerin henüz yataklarını oluşturmadan halk tarafından görüldüklerinde Zeybek olarak nitelendirildiklerini biliyoruz. Bu tanımlama göz önünde bulundurulursa Zeybeklerin giyimlerinin halkın giyiminden farklı olacağı düşünülmemeli. Burada parantez açarak belirtmek gerekir ki Zeybekler özel günler için dağlardan inip halka karıştıkları zamanlarda süslenip kuşanırlardı. Bu hal günümüzde Zeybek kostümü dediğimizde gözümüzde canlanan son haldir.

1)Fes: Zeybeklerin kullandıkları fes Osmanlı döneminde Fas’tan getirilerek kullanılmaya başlanan festen şeklen daha kısa ve yayvandır. Nitekim Zeybeklerin kıyafetleri Ön Zeybekler’den beri birkaç değişiklik dışında hep aynı kalmıştır. Yani tarih olarak daha eskiye dayanır. Fesin dışı oyalı bir yemeniyle kaplanır. Bir ayrıntı verecek olursak bu yemeniler Zeybeğin yavuklusu tarafından işlenir. Çiçek motifi çıkartılır ve neredeyse tüm renkler mevcuttur. Bir Zeybeğin fesinde ne kadar oya var ise bu sevdiğine o kadar uzak kalmış, hasret çekmiş anlamını taşır.

2)Gömlek: Zeybek en alta ipekten ve yakasız gömlek giyer. Genel rengi beyazdır. Tercihe ve döneme göre değişiklik göstermiştir. Bazı kaynaklar bu gömleğin üzerine bir gömlek daha kullanıldığını yazmıştır. Tahminimizce ikinci gömlek kullanımı mevsim şartlarına göre değişen bir durumdur.

3)Şalvar (Potur): Göbekten aşağıda bulunan tek parça poturdur. Belden dize kadar uzanır. Hareket anında diz kısmen açılır. Genişliği iki metreden fazladır. Bel tarafından uçkur ile sabitlenir. İki bacak arası katlanarak kendine özgü bir şekil alır. Kullanımı kolaydır ve hareket için geniş imkan sağlar.

4)Kuşak: Poturun ucundan gömlekler altta kalacak şekilde göğse yakın bir yere kadar hizalanarak bele sarılır. Beli soğuktan korur. Yorgan kuşak da denir. Üzerine şal kuşak sarılır. Son yıllarda ve günümüz Zeybek kostümlerinde tek kuşak (Trablus kuşağı) kullanılmaktadır.

5)Camadan: Gömlekler üzerine giyilir. İki yaka birleştirilerek göğüs kapatılır. Kollar işlemelidir. Bu işlemeler camadanın değerini arttırır. (En iyi işlemeler 20.yüzyıl’da İzmir’de bulunan Rum terziler tarafından yapılırdı.) Renk isteğe göre değiştirilir. Genel renk mavidir. Potur ile aynı renk kullanılır.

6)Cepken: Camadan üzerine giyilir ve şeklen camadana benzer. Kollar dikey olarak kesilmiştir. Bu kesik kolların iki yana sallanmasına sebep olur. Yaka çoğunlukla birleştirilmez. Renk siyaha yakın tonlardadır ve bol işlemelidir.

7)Boyun dolağı: İpekten yapılmış bir tür bezdir. Boyna sarılır. Bir yaralanma anında yaraya basılarak kanamayı durdurmada kullanılır.

8)Tozluk ve Yemeni: Zeybek kostümünün olmazsa olmazı çizmedir diye bilinir ancak çizme Girit kültüründen yöreye aktarılmıştır. Zeybek sağ ve sol teki aynı olan (hızlıca giyip çıkartabilmek için), deriden yapılmış ve bilek hizasında sonlanan bir çeşit ayakkabı kullanmıştır. Çarık ya da yemeni olarak adlandırılır. Bilekten dize kadar olan kısım tozluk ile kapatılır. Tozluk arkadan kopçası olan ve tercihe göre işlemeler yapılmış kumaştır.

9)Pazubent: Zeybeklerin kollarına taktığı ve içinde koruyucu duaların bulunduğu iddia edilen parçadır. Kanaatimizce pazubenti bir kaç zeybek dışında kullanan olmamıştır.

10)Silahlık: Kuşağın üzerine takılan, isteğe göre bölmelere ayrılmış deri parçasıdır. Tüm göbeği kaplar. Açılan aralıklara dönemine göre silahlar (kama, tabanca vs.) ve küçük parçalar (barut, çelik çubuk, mermi vs.) koyulur.

Sayılan başlıklar bir Zeybeğin bütünüyle giyimini oluşturuyor ancak bilinmesi gerekir ki birçok Efe sadece şehre indikleri günlerde ve kedileri için anlam ifade etmiş zamanlarda tam olarak giyinmişlerdi. Örnek olarak Çakırcalı Mehmet Efe dağ yaşamında sadece ipek gömleğin üzerine camadan giymişti.